FESTICUMEX
Vervorming van de volkscultuur
---------------------------------------------------------Gepubliceerd in het van Abbemuseum Vriendenjournaal
19-10-2006

Aan het begin van deze zomer werd de Van Abbe-community opgeschrokken door FESTICUMEX, festival van de sensueeele waanzin. Het ' sensueeele' verwees naar het stereotyperende gevoel dat we hebben bij de Latijns-Amerikaanse cultuur en muziek. Het woord 'waanzin' in de ondertitel gaf echter al een beetje aan dat we geen feestje moesten verwachten passend bij deze stereotypen. Door: Kuba Szutkowski.

Het Festival van de Cumbias Experimentales, oftewel FESTICUMEX, bestond drie dagen lang, 30 juni, 1 & 2 juli, uit een gevarieerd maar vooral op cumbia-muziek georiënteerd programma in en rondom het Van Abbemuseum. Optredens werden verzorgd vanaf het motorschip NOL (Never On Line), in de Dommelwateren tegenover het museumterras. Het muzikale element werd rijkelijk aangevuld met poëzie, lezingen, exotische workshops zoals 'Ontspoord Spaans voor Gevorderden' en een huizenhoge videoprojectie op de museumgevel.

Het was allemaal niet te groot en humor leek een belangrijk ingrediënt. Toch bezwoer organisator en hoofdact Dick Verdult in het Eindhovens Dagblad dat het festival niet het predikaat 'leuk' opgeplakt mocht krijgen. 'Het gaat allemaal wel ergens over', voegde hij eraan toe. Waar het over gaat is echter niet makkelijk te ontdekken. In de lezing, die Dick Verdult tijdens het Festicumex gaf, zei hij als eerste: ‘Als u vraagt: waar gaat het over?, is mijn antwoord: daar gaat het over!'

Dat zegt nog niet veel maar tijdens een intieme ondervraging gaf Dick toe, in zijn gebruikelijk cryptische vocabulaire, dat er een politiek-sociale lading in zijn werk te vinden is. In zoveel woorden geeft hij aan dat zijn werk “weldegelijk politiek interpreteerbare identiteitstherapie is doordat de meest naargeestige autoritaire elementen van volkscultuur door allerlei inhoudelijke wasserettes heen stuiteren.”

Een oude dame
Om na het horen van een dergelijke uitleg niet op het verkeerde been terecht te komen door kunstkritische speculaties, kunnen we kijken naar de ontstaansgeschiedenis van FESTICUMEX. Toen Dick Verdult de Cumbias Experimentales beweging op gang bracht, en het daaruit voortvloeiende Festicumex, liet hij zich inspireren door het Latijns-Amerikaans muziekgenre de cumbia. Het begon allemaal als een avontuurlijke verkenning van de relatie tussen de westerse wereld en die in Europa relatief onbekende want volkse, cumbia-cultuur. Zo zegt hij: “Een oude dame als Europa zou veel meer mogen kijken naar haar uiterst vitale en vrolijke stiefdochter”, dat is: Zuid-Amerika.

Zijn fascinatie voor de Latijns-Amerikaanse folklore komt niet uit de lucht vallen. Een groot gedeelte van zijn jeugd heeft hij doorgebracht op dit continent. Zijn vader had, in dienst van Philips, achtereenvolgens zijn werk in Guatemala en later in Argentinië. Dick Verdult is zich echter pas recent actief met cumbia-muziek gaan bezighouden. In eerste instantie is hij een filmmaker en beeldend kunstenaar.

Dick Verdult houdt zich al wel langere tijd bezig met wat hij noemt ‘het thema van symbolische verzadiging in de volksmuziek en volksrituelen’. Hij mocht zich al eerder de officiële uitvinder van ‘het haringmeppen’ noemen, maar ook andere volkse symbolen in onze regio zijn vaak onderwerp. 

In 1999 organiseerde hij met zijn in Eindhoven gevestigde Instituut voor Betaalbare Waanzin (IBW) een werkbezoek aan Honduras. Na gedachtewisselingen met zijn compagnon Harun Bahasoean tijdens dit uitstapje, besloot Dick Verdult tot het verkennen van de cumbia en de achterliggende folklore.

De stereotype cumbia, die in de Zuid-Amerikaanse middenstand maar ook in de sloppenwijken heerst, is een perfecte afschildering van de volkscultuur aldaar. De cumbia is ontstaan in de smeltpot van culturen die het huidige Zuid-Amerika vormen. Zo was het in eerste instantie de muziek van Afrikaanse en Indiaanse slaven die in aanraking kwamen met Europese instrumenten.

Verdults passieve verkenning van de cumbia sloeg echter al snel om in een actieve participatie. Passend bij Dick's werkwijze moest hij die cumbia-muziek de nodige vervorming meegeven. Het was in eerste instantie een gegoochel met samples van deze muziek. Uiteindelijk had hij de structuur door en begon er zelf experimentele varianten op te verzinnen met even experimentele zelfgeschreven teksten. Hij bedacht een alter ego: Dick El Demasiado ('Dick te Veel' of 'Dick de Overbodige') en een naam voor een nieuw genre: de Cumbias Lunaticas ('Waanzinnige' of 'Maanzieke' Cumbias). Later kwam de toegankelijkere naam Cumbias Experimentales.

Kozakken
Volkscultuur wordt meestal geassocieerd met alledaagse gezellige tradities, maar juist de donkere zijde van de folklore staat in Dick’s werk centraal. De symbolische rituelen van geweld in de zwarte folklore hebben vaak wel een functie, maar zijn niet altijd gecontroleerd. Dat benadrukt hoe culturele rituelen in het algemeen ongeschreven regels zijn. De mogelijkheid van vervorming is daarom misschien wel eigen aan de folklore.

De aantrekkingskracht voor Dick Verdult schuilt wellicht in deze plasticiteit van het volksritueel. Ter vergelijking: de culturele regel is net zo ongrijpbaar als ons besef van onze vrije wil maar tegelijk net zo echt, net zo reëel. In de zwarte folklore is het ritueel vaak van symbolische aard, maar het geweld dat ermee gepaard gaat is toch zeker geen illusie.

Misschien is de Nederlandse folklore te steriel geworden voor Verdult. Zo zegt hij dat je “in Nederland de graad van spontaniteit een omheining moet geven alsof het een Paul Kruger park betreft, alleen als je er voldoende prikkeldraad omheen bouwt kan het gebeuren.”
In tegenstelling hiermee is het organiseren van een evenement als het Festicumex “in Argentinië volkomen informeel” zegt Dick Verdult “daar organiseer je zo’n ding als kozakken op paarden.”

Cultstatus
De Zuid-Amerikaanse folklore is nog zo jong dat die nog vloeibaar en dus vormbaar genoemd kan worden. In tegenstelling tot de al redelijk gestolde Europese traditie. Dick Verdult die de conventie schuwt, kan zijn verhaal kwijt in de Latijns-Amerikaanse cultuur. Hij kan zo een werkelijkheid creëren, gebruikmakend van de cultuureigen symbolen, die dankzij de vormbaarheid van dat Latijns-Amerikaanse ritueel niet als onecht aanvoelt.

Het ontstaan van de Cumbias Experimentales beweging wordt vergezeld door systematische mythevorming. Zo krijgen bijvoorbeeld deelnemende artiesten pseudoniemen als Hygienica Gonzalez, El Mono Tenedo (Aapvork) en Virgin Vapor (Dampmaagd). De geschiedenis van de Cumbias Lunaticas is zelfs al geschreven onder het pseudoniem Ariel Goldsinger.

Nu, een dikke vijf jaar later, is globetrotter en Philipskind Dick Verdult zijn vierde album aan het fatsoeneren voor presentatie. Het is hard gegaan. In Zuid-Amerika, met name in Argentinië, heeft Dick El Demasiado een cultstatus verworven. Ook Europa lijkt hem nu te ontdekken. Hij kan overal optreden in Nederland maar ook in Duitsland (Transmediale.06 festival) en Spanje (Sonar festival). Daarnaast krijgt hij de kans zijn Festicumex formule te verspreiden. Zo was dit Festicumex in Eindhoven de eerste Europese editie maar straks volgt Nantes tijdens een biënnale en er wacht nog Zaragoza.

Om de kunstmatige mythe, het construct, van de Maanzieke Cumbias van de grond te krijgen is er ondertussen bij elkaar al van hier tot de maan gevlogen. De mythe van Dick El Demasiado en zijn Festicumex lijkt echter om te slaan in een gevestigd kwaliteitsproduct, een geschreven regel. De paradoxale uitkomst van Dick Verdult's streven die te mijden. Wie kan er echter beter uit de voeten met een dergelijke paradox dan een waanzinnige?

            Kuba Szutkowski